Ten punkt dotyczy narodu. Zobacz również: Judaizm.
Żydzi
Albert Einstein, Majmonides, Golda Meir, Emma Lazarus.
Liczebność ogółem
13,3 mln (2008)
Regiony zamieszkania
Izrael:
5 540 000
Stany Zjednoczone:
5 300 000
Francja:
490 000
Kanada:
375 000
Wielka Brytania:
295 000
Rosja:
215 000
Argentyna:
183 000
Niemcy:
120 000
Australia:
107 000
Republika Południowej Afryki:
106 000
Ukraina:
103 591-500 000
Węgry:
>100 000
Brazylia:
96 000
Meksyk:
40 000-50 000
Białoruś:
45 000
Belgia:
32 000
Turcja:
18 000 do 30 000
Holandia:
18 000 do 30 000
Włochy:
30 000
Chile:
21 000
Iran:
11 000-35 000
Etiopia:
>22 000
Azerbejdżan:
20 000
Urugwaj:
20 000
Hiszpania:
12 000
Polska:
>12 000
Język
hebrajski, jidysz, ladino i inne
Religie
głównie judaizm
Pokrewne grupy etniczne
Arabowie i inne ludy semickie
Żydzi, (dosł. ‘chwalcy /Bóstwo/’ albo ‘czciciele /Ojciec niebieski/’ z hebr. Jehudim, יהודים, jid. Jidn, ייִדן, ladino ג׳ודיוס Djudios) – naród wywodzący się od plemion semickich, zamieszkujących Palestynę, określanych w charakterze Hebrajczycy ewentualnie Izraelici, posługujący się z początku językiem hebrajskim.
Pierwotnie wchodzili oni widać w zestaw grupy Habiru, którą w II tysiącleciu p.n.e. tworzyły ludy przybyłe do Syropalestyny z obszarów Mezopotamii. Uważa się, że nauka zawodu Hebrajczycy pochodzi właśnie od nazwy Habiru. Podstawą tożsamości narodu żydowskiego była wyznanie narodowa - religia mojżeszowa i cywilizacja żydowska.
Żydzi zamieszkujący Państwo Izrael są nazywani Izraelczykami.
Spis treści
//
Określenie Żyd, Żydzi pochodzi od słów Juda, Judejczyk - imienia jednego z 12. synów biblijnego patriarchy Jakuba tudzież późniejszej nazwy jednego z 12. pokoleń Izraela. Plemiona Judy tudzież Symeona zaludniony w południowej części Palestyny, dokąd ponadto znajdowała się Jerozolima, późniejsza miasto stołeczne całego Izraela a od tego czasu, po podziale państwa Salomona, Królestwa Judy. Judejczycy uważali się za w wyższym stopniu godnych potomków Izraela, bo posiadali starożytną stolicę Dawida, świątynię Pan stworzenia tudzież w większym stopniu aniżeli ich pobratymcy z północy zachowywali kodeks prawa mojżeszowego. Wobec zmierzch VIII wieku p.n.e. północne Królestwo Izraela zostało rozbite przez Asyryjczyków, którzy oraz uprowadzili społeczeństwo hebrajską sprowadzając na jej obszar inne narody. W owym czasie Judejczycy stali się jedynym pokoleniem Izraela zamieszkującym tereny Ziemi Obiecanej i jedynymi Izraelitami, którzy posiadali własne państwo. Od tego momentu pozostałe pokolenia Izraela znajdujące się w diasporze są natychmiast nieczęsto wspominane przez Dyrektor Wola, a określnik Judejczyk zaczyna być tożsame ze słowem Izraelita, Hebrajczyk. Oraz w VIII wieku nim Chrystusem w annałach Tiglatpilesara III pojawiają się najstarsze wzmianki o Judzie i rządzących poprzednio królach. O królestwie Judy mówią plus dokumenty Sanheriba, Asarhaddona, Assurbanipala tudzież Nabuchodonozora II.
Pod upadek VII wieku p.n.e. Nabuchodonozor II rozpoczął przesiedlenia ludności judejskiej na tereny Babilonu, natomiast w roku 587 p.n.e. został skazany do zburzenia Jerozolimy, świątyni i porwanie pozostałych Judejczyków. To właśnie w okresie niewoli babilońskiej nauka zawodu Judejczyk, Żyd stał się tożsamym ze słowem Izraelita, Hebrajczyk, owszem że mianem Żydów zaczęto definiować wszystkie 12 pokoleń, a nie przed chwilą samych Judejczyków. Kierunek ów jest dozwolone uchwycić w Starym Testamencie, dokąd słowa Judejczyk i Judejczycy zastępują słowa Izraelici w księgach spisanych po upadku Królestwa Judy. Termin jehudi יהודי (Judejczyk = Żyd) występuje rzadko coraz przedtem niewolą babilońską (2 Królewska 16:6, 25:25, Jeremiasza 32:12, 34:9, 36:14.21.23 38:19), toż w księgach Nehemiasza i Estery pojawia się aż 61 cięgi, kilkakrotnie używa go Jeremiasz po upadku Jerozolimy, wróżbita Zachariasz posługuje się zanim określając Izraelitę (8:23). Wyraz jehudai יהודאי (Judejczycy = Żydzi) pojawia się nie prędzej w księdze Daniela (3:8.12) i jest w wielu przypadkach użyte w księdze Ezdrasza (4:12.23, 5:1.5, 6:7.8.14).
W Nowym Testamencie wszyscy Izraelici często określani są mianem Judejczyków (Żydów), mimo że wielu nie pochodziło z plemienia Judy. Krzewiciel Paweł pochodzący z pokolenia Beniamina (Filipian 3:5) nazywał siebie Judejczykiem, alias Żydem (Historia Apost. 21:39, 22:3; Galacjan 2:15), co wskazuje na wydarzenie, że w tej chwili w I wieku n.e. termin Judejczyk było przez samych Izraelitów używane w charakterze określnik Hebrajczyka.
Wszystkie imiona, które biblijny Jakub-Izrael nadawał swoim 12. synom, posiadały duchowe obrączkowanie, co dotyczy i imienia J(eh)uda. Z języka hebrajskiego tłumaczy się je w charakterze chwała, wychwalony, wysławiony (w odniesieniu do Boga Stworzyciel). Żyd (Judejczyk) oznacza w takim razie czciciela albo chwalcę Boga Dobry pasterz i takie namowa imienia potwierdza relacja z księgi Rodzaju 29:35.
Najstarsze historia Żydów
Zobacz więcej w osobnym artykule: Starożytny Izrael.
Najstarszą historię Żydów przedstawia Pismo Święte, która określa ich w charakterze naród wybrany przez Boga Dobry pasterz. Żydzi mieli dać początek od Abrahama, jaki dookoła 1800 r. p.n.e. przywędrował z Ur w Mezopotamii do ziemi Kanaan (współcześnie Palestyna tudzież państwo Izrael). W ciągu trójpokoleniowego pobytu w Kanaanie Żydzi zaczęli posługiwać się językiem starokananejskim (będącym punktem wyjścia do języka hebrajskiego), choć w/g Biblii byli zrazu Aramejczykami. W późniejszym okresie Żydzi przebywali w Egipcie do 1200 p.n.e., podczas gdy wobec wodzą Mojżesza powrócili podzieleni na 12 plemion do ziemi Kanaan w charakterze Ziemi Obiecanej przez Boga. Dookoła 1050 p.n.e. zjednoczeni przez króla Saula pokonali plemiona filistyńskie. Za panowania królów Dawida i Salomona królestwo przeżywało kwitnięcie dobrze wychowany i ekonomiczny, stając się lokalnym mocarstwem. Król Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił ją stolicą królestwa (dwanaście miesięcy 1003 p.n.e.).
Po śmierci Salomona doszło do podziału państwa na dwójka królestwa: Judę ze stolicą w Jerozolimie i Izrael ze stolicą w Samarii. Królestwa te prowadziły ze sobą nieustanne wojny przez dwieście lat, aż do podbicia Izraela przez Asyrię. W VI w. p.n.e. Judę zdobył Babilon, a Żydzi zostali uprowadzeni w tzw. niewolę babilońską. To faktyczny stan rzeczy zapoczątkowało rozrzut - żydowską diasporę. Do Judei wróciła albowiem właśnie niewielka część wysiedlonych Żydów, i to nie prędzej za króla Persji Cyrusa II Wielkiego. Resztka pozostała ponad Eufratem, tworząc kapitalnie prosperującą społeczność.
Wielu uczonych uważa, że określenie Hebrajczycy pochodzi od terminu Habiru, starożytnego określenia wędrownych plemion semickich przybyłych do Palestyny spoza Eufratu, którzy za czasów Amenhotepa IV spustoszyli miasta-państwa Kanaanu. Najstarszą inskrypcją wymieniającą Izrael wśród narodów Kanaanu jest Stela Merneptaha z XIII wieku p.n.e., natomiast pierwsze danie wzmianki o Izraelu w charakterze państwie znajdują się na Steli Meszy z IX wieku p.n.e.
Żydzi w diasporze
Dzieci żydowskie z nauczycielem w Samarkandzie dookoła roku 1911, fot. Prokudin-Gorski.
Palestyńska więź żydowska przez kolejne stulecia podlegała, społem z całym krajem, władzy cesarstwo perskiego, potem Aleksandra Wielkiego, Ptolemeuszów egipskich i do nogi syryjskich Seleucydów - aż do powstania Machabeuszy w 167 r. p.n.e., w którego efekcie powstało niezależne królestwo żydowskie. Przez całą drugą połowę pierwszego tysiąclecia p.n.e. rozwijała się umysł narodowo-religijna Żydów w oparciu o religię judaizmu, która została skodyfikowana w tym okresie. Głównym ognisko religijnym Żydów jest od tego czasu Jerozolima, dokąd stała Świątynia Jerozolimska. Po stu latach królowie żydowscy w charakterze wasale poddali się Rzymianom. W I i II w n.e., po dwóch kolejnych powstaniach żydowskich, Rzymianie zdziesiątkowali populacja żydowską i zlikwidowali niepodległe królestwo. Od tej pory do czasów państwa Izrael przeważająca gros Żydów sęp oprócz Palestyną.
Ludność żydowska w diasporze w wyniku rozproszenia w różnych warunkach życiowych i w różnym otoczeniu rozpadła się na nieco odrębnych grup etniczno-kultowych: Aszkenazyjczyków, Sefardyjczyków, Żydów orientalnych, posługujących się różnymi językami (jidysz, dialekty judeo-romańskie). Nie bacząc na rozproszenia, Żydzi zachowali swoją kulturę przez mniej więcej para tysiące lat. Elementem łączącym Żydów rozsianych po całym świecie była ekskluzywistyczna, monoteistyczna opium dla ludu - mozaizm, którego przykazania obejmowały nie dopiero co kwestie wiary, atoli do głębi regulowały wszystkie aspekty życia codziennego. Mozaizm stanowił podstawę świadomości narodowej Żydów i stanowił przedsmak żydowskości - w przypadku Żydów credo precyzyjnie pokryło się z narodowością.
Diaspora żydowska rozproszyła się po całym znanym wtedy świecie. Kolonie żydowskie powstały w całej Europie, w nieprzyjaznym Rzymianom cesarstwo perskim, na Kaukazie, w zachodnich Chinach, w Etiopii, w Arabii, w Afryce - zarówno w prowincjach rzymskich, gdy i na jej wschodnim wybrzeżu. Nauki Mahometa wykazują działanie teologii żydowskiej. Był to również chronos żydowskiego prozelityzmu - w najwyższym stopniu znanym jego przykładem jest Kaganat Chazarski. Istniejące od VI do X wieku na stepach między Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim państwo Chazarów, ludu pochodzenia tureckiego, przyjęło mozaizm jak opium dla ludu państwowe. Niektórzy autorzy, na przypadek Artur Koestler, popierali kontrowersyjną tezę podług której po upadku państwa Chazarów wysiedleńcy chazarscy przybyli do Europy i dali arche Żydom aszkenazyjskim. Nowoczesne badania genetyczne przeczą tej teorii.
Diaspora europejska
W średniowieczu najliczniejsza była diaspora europejska. Pierwszym wielkim ośrodkiem osadnictwa żydowskiego była Andaluzja - muzułmańska Hiszpania (dlatego sefardim, hebr. “Hiszpanie”), dokąd zacięcie na rzecz Żydów do przybycia Almorawidów w 1086 r. były właśnie korzystne, iż często sprawowali najważniejsze funkcje państwowe. Diaspora andaluzyjska uległa rozproszeniu po reszcie Europy i po Bliskim Wschodzie po wypędzeniu Żydów z Hiszpanii i Portugalii w latach 1492-1497. Wówczas największym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego w Europie stały się kraje niemieckie (dlatego aszkenazim, hebr. “Rajch”). I w Polsce Żydzi licznie osiedlali się od XIII wieku. Niezadługo po odkryciu Nowego Świata zaczęło się osadnictwo żydowskie w Ameryce.
W krajach feudalnej Europy chrześcijańskiej Żydzi stanowili odrębną grupę ludności, w istocie odmienny położenie - rządzili się własnymi prawami, mieli własne sądy, władze samorządowe, średnio cieszyli się ochroną panującego, jako że jak “słudzy Skarbu” (servici camerae) zapewniali mu dopływ gotówki z podatków. Żydzi skupiali się w miastach, dokąd osiedlali się w gettach - odrębnych dzielnicach, w szeregu przypadków z własnymi murami i władzami. Powinno się uwydatnić, iż getta stanowiły skupiska dobrowolne i otwarte, jednakowo, gdy skupiska innych grup narodowościowych (np. Ormian).
W diasporze częste były akty wrogości pod Żydów, wyjątkowo w okresach klęsk żywiołowych, za które ich winiono. Przybierały one statystycznie formę pogromów - ruchawek tłumu, mordującego Żydów i rabującego dzielnice żydowskie. Z drugiej strony oskarżano Żydów o mordy rytualne (temat Szymona z Trydentu) i profanacje. Aż do czasów reżimu Hitlera w Europie nie zdarzały się i prześladowania w formie represyjnego ustawodawstwa - bo nie wypada za takie traktować systemu feudalnego prawa, w którym każda wspólnota ludności (”naród”, “położenie”) miała właściwe na rzecz siebie przywileje i ograniczenia. Wyjątkiem była Federacja rosyjska, dokąd carowie nakładali na Żydów później idące ograniczenia i dopuszczali do pogromów. Do XX wieku ogólne ustosunkowanie się chrześcijan do Żydów, których permanentnie uważano za “nieprzyjaciół Chrystusa”, było nieprzyjazne, a nieraz bez ogródek wrogie.
W drugiej połowie XIX i XX wieku wśród Żydów europejskich powstały dubel przeciwstawne koncepcje: staranie do asymilacji Żydów w miejscu ich zamieszkania tudzież odrodzenia więzi narodowych i utworzenia własnego państwa (syjonizm). Narastające nastroje antysemickie w Europie tudzież wzrastająca moda ruchu syjonistycznego przyczyniły się do zapoczątkowania, a z kolei do emigracji kolejnych grup Żydów do Palestyny.
Diaspory podług wielkości
Stany Zjednoczone są dziś siedzibą pierwszej co do wielkości diaspory żydowskiej; podług badań przeprowadzonych w 2005 roku numer Żydów w poszczególnych krajach wynosiła (wielkości przybliżone):
- Stany Zjednoczone: > 6 155 000 (więcej aniżeli w samym Izraelu; powyżej jedna druga nie trzeba do żadnej wspólnoty religijnej)
- Rosja: 800 000
- Francja: 606 561
- Ukraina: 500 000
- Kanada: 394 000
- Argentyna: 300 000
- Wielka Brytania: > 300 000
- Niemcy: > 220 000
- Brazylia: 130 000
- Australia: 120 000
- Republika Południowej Afryki: 106 000
- Belgia: 52 000
- Meksyk: 50 000
- Iran: 40 000
- Holandia: 40 000
- Turcja: 30 000
- Włochy: 45 000
II konflikt zbrojny światowa
Zobacz więcej w osobnym artykule: Holocaust.
Żyd w podeszłym wieku w getcie warszawskim.
W okresie II wojny światowej ówczesna narodowo-socjalistyczna (nazistowska) III Zastęp Niemiecka podjęła masową eksterminację Żydów, zmierzając do ich całkowitego wyniszczenia (”ostateczne droga kwestii żydowskiej”, niem. Endlösung der Judenfrage). W (przymusowych tym łącznie) gettach, w niemieckich obozach koncentracyjnych i ośrodkach natychmiastowej zagłady i po prostu na ulicach wymordowano ich ok. 6 mln (holocaust, Szoa). Wydarzenia te nasiliły emigrację żydowską do Palestyny.
Insurekcja współczesnego Izraela
Zobacz więcej w osobnym artykule: Bajka Izraela.
W latach 1945-1948 w brytyjskiej wtedy Palestynie doszło do wojny domowej między Żydami z jednej a Brytyjczykami i Arabami z drugiej okolica. Po wycofaniu się Brytyjczyków (wymuszonego między innymi przez terroryzm bojówek żydowskich) i utworzeniu państwa Izrael wojna przekształciła się w regularną wojnę między armią izraelską i armiami arabskich państw ościennych. Konflikt zbrojny ta zakończyła się izraelskim zwycięstwem i ukształtowaniem państwa Izrael w granicach, które społeczeństwo międzynarodowa uznaje do teraz. Po 1967 wobec kontrolą Izraela znajdują się podobnie Jerozolima Wschodnia, Okcydentalny Kraj i Zona Gazy.
Obecnie Izrael zamieszkuje nad 5,5 mln Żydów z żyjących na świecie naokoło 17 mln.
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10
Zobacz też
Zobacz galerię na Wikimedia Commons:
Żydzi
- Aszkenazyjczycy
- Sefardyjczycy
- Mizrachijczycy
- Ludy semickie
- Habiru
- Antysemityzm
- Języki żydowskie
- Historia Żydów w Polsce
- Izrael
- Światowy Zjazd Żydowski
- Judaizm
Linki zewnętrzne
- Grupa dyskusyjna Nierzeczywisty Izrael (WIL)
- Forum Żydów Polskich
- www.izrael.badacz.org
- The 614th Commandment Society. Religia mojżeszowa: informacje, artykuły, eseje, pytania, odpowiedzi
- www.joo.eu - Pagina Poświęcona życiu Żydów w Polsce - wydarzenia, prasówka, Pamiętnik internetowy Rabina
.svg){kind=link}
